Het schoolplan 2023-2027 ligt open op tafel. Als curriculumcoördinator in het voortgezet onderwijs ben je begonnen aan de voorbereiding van het volgende plan, en je bladert naar de pijler waar het team destijds veel energie in stak: 21e-eeuwse vaardigheden. Kritisch denken, samenwerken, creatief denken, mediawijsheid. Er is sindsdien veel gebeurd. De sectie Nederlands leert leerlingen bronnen beoordelen, bij techniek loopt een maakproject, en in het mentoruur gaat een les over privacy. De vraag die nu voorligt: wat blijft daarvan staan, nu digitale geletterdheid een kerndoel wordt?
Het goede nieuws is dat je niet opnieuw hoeft te beginnen. Het werk dat je school deed onder de noemer 21e-eeuwse vaardigheden, heeft een duidelijke plek gekregen in het nieuwe curriculum. Je moet alleen weten waar.
Wat er met de 21e-eeuwse vaardigheden is gebeurd
Lange tijd was het model van SLO en Kennisnet met elf 21e-eeuwse vaardigheden het kader waar scholen hun vaardighedenonderwijs aan ophingen. Het was een denkkader, geen wettelijk voorschrift.
Bij de actualisatie van het landelijk curriculum heeft SLO een nieuwe indeling in vaardigheden gemaakt [1]. Die bestaat uit vijf clusters: leervoorwaardelijke vaardigheden, basisvaardigheden, vakspecifieke vaardigheden, denkvaardigheden en samengestelde vaardigheden. SLO schrijft er zelf bij: “De nieuwe categorisering wijkt af van de bekende indeling in 21e-eeuwse vaardigheden.” De nieuwe indeling “legt duidelijk de verbinding met kennis en vakinhouden” [2].
Dat is het wezenlijke verschil. Het oude model beschreef brede vaardigheden die over de vakken heen gingen. Het nieuwe model koppelt ze aan wat leerlingen in die vakken leren.
Voor digitale geletterdheid is de verschuiving het grootst. In de vergelijking die SLO maakte tussen beide modellen staat het letterlijk: “Vier van deze elf vaardigheden zijn opgenomen in het nieuwe leergebied digitale geletterdheid” [1]. Dat zijn ICT-basisvaardigheden, informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking. Samen vormen ze nu een basisvaardigheid, in hetzelfde cluster als taal, rekenen en burgerschap.
Van vier vaardigheden naar drie kerndoelen
Die vier oude onderdelen zijn niet één op één overgenomen. De kerndoelen digitale geletterdheid zijn opgebouwd rond drie domeinen, en in de onderbouw van het voortgezet onderwijs hebben ze een eigen nummering: kerndoel 21 (Praktische kennis en vaardigheden), kerndoel 22 (Ontwerpen en maken) en kerndoel 23 (De gedigitaliseerde wereld) [3]. Volgens SLO landen ICT-basisvaardigheden en informatievaardigheden vooral in kerndoel 21, computational thinking in kerndoel 22 en mediawijsheid in kerndoel 23, met een deel in kerndoel 21 [4].
Twee dingen vallen op. Het eerste: er is een onderdeel bijgekomen dat in het oude model niet bestond. AI is onderdeel D van kerndoel 21, dus kerndoel 21D [3]. Het tweede is geruststellend voor wie nog met de oude indeling werkt. SLO schrijft dat het “niet van belang is volgens welk model je inhouden of doelen indeelt” [4]. Een leerlijn die nog in vier onderdelen denkt, kun je dus vertalen naar de drie domeinen.
De kerndoelen gaan naar verwachting op 1 augustus 2027 in [5]. In het voortgezet onderwijs gelden ze voor de onderbouw.
ICT-vaardigheden in het voortgezet onderwijs: wat ICILS laat zien
Van de vier onderdelen lijken ICT-vaardigheden het minst urgent. De gedachte is vaak dat brugklassers met een telefoon in de hand zijn opgegroeid en de basis dus wel hebben. Het internationale onderzoek ICILS laat een ander beeld zien. In 2023 deden 1.288 Nederlandse tweedeklassers mee [6]. Ze scoren gemiddeld op niveau 1, terwijl niveau 2 als basisniveau geldt. Eén op de drie scoort onder niveau 1 en heeft moeite met het bedienen van een computer. Bij computationeel denken halen leerlingen gemiddeld wel het basisniveau, maar ze scoren lager dan bijna alle andere OESO-landen.
Het onderzoek kijkt ook naar de school. Nederlandse leraren besteden weinig aandacht aan deze inhoud, vooral aan computational thinking, en doen in vergelijking met andere OESO-landen relatief weinig aan professionalisering [6].
Dat is geen verwijt aan docenten. Zolang ICT-vaardigheden een 21e-eeuwse vaardigheid waren die elke sectie een beetje meenam, is het makkelijk dat niemand er echt eigenaar van is. Daar ligt de kans: met een kerndoel en een nummer kun je dat eigenaarschap beleggen.
Waar de andere zeven vaardigheden zijn gebleven
De overige zeven 21e-eeuwse vaardigheden zijn volgens SLO “duidelijker afgebakend” [1]. Kritisch denken en creatief denken vallen onder de denkvaardigheden. Samenwerken, communiceren en zelfregulering horen bij de leervoorwaardelijke vaardigheden. Probleemoplossen is verdeeld: het metacognitieve deel valt onder de leervaardigheden, het vakspecifieke deel onder de vakvaardigheden. Sociale en culturele vaardigheden komen deels terug bij sociaal handelen en deels bij burgerschap.
Ook in de bovenbouw komt er beweging. Op 1 september 2026 leverde SLO 53 vernieuwde examenprogramma’s op voor vmbo, havo en vwo [7]. De VO-raad noemt digitale geletterdheid daarbij als een van de basisvaardigheden die deze programma’s helpen versterken. Vanaf schooljaar 2029-2030 krijgen leerlingen les volgens de nieuwe programma’s, in leerjaar 3 van het vmbo en leerjaar 4 van havo en vwo.
Voor jou betekent dat: de onderbouw is nu aan de beurt, de bovenbouw volgt. Wat je nu in de onderbouw vastlegt, kun je straks doortrekken naar de bovenbouw.
Wat dit betekent voor jouw curriculum
De kerndoelen zeggen wat leerlingen moeten leren. Hoe je dat organiseert, bepaal je zelf. SLO schrijft: “Hoe de school invulling geeft aan het onderwijsaanbod, pedagogiek en didactiek is aan de school zelf” [3]. Een eigen uur in het rooster voldoet, verweven in bestaande vakken ook. Onze ervaring is dat verweven in het voortgezet onderwijs goed werkt, omdat de vakken de context leveren. Juist daarom vraagt het regie. Drie stappen om mee te beginnen:
- Leg het oude kader naast het nieuwe. Pak de vaardighedenpijler uit je schoolplan en zet bij elke activiteit het kerndoel waar die onder valt. Bronnen beoordelen bij Nederlands hoort bij kerndoel 21, het maakproject bij techniek bij 22, de les over privacy in het mentoruur bij 23. Zo zie je snel wat er al staat.
- Kijk waar het dun wordt. Let vooral op ontwerpen en maken en op AI. AI kwam in het oude model niet voor als eigen onderdeel, en bij computational thinking laat ICILS zien dat de aandacht in Nederland laag is. Kijk ook welke leerlingen iets wel en niet krijgen. Zit bronnen beoordelen alleen in één keuzevak, dan mist een deel van de leerlingen het. Of een leerling die basis meekrijgt, mag niet afhangen van het toeval van het rooster.
- Verdeel het eigenaarschap per sectie. In het voortgezet onderwijs zit de uitdaging vooral tussen de vakken: wie biedt wat aan? Leg per kerndoelonderdeel vast welke sectie het aanbiedt en in welk leerjaar. Op onze pagina over digitale geletterdheid in het voortgezet onderwijs lees je hoe we scholen daarbij begeleiden. Wil je weten wat dit per vak vraagt, dan is dat artikel een goed vertrekpunt voor je secties.
Weten of je aanbod straks dekt
Doet je school al veel onder de noemer 21e-eeuwse vaardigheden, dan is de vraag niet of je moet beginnen, maar of wat er staat genoeg is. Die vraag beantwoordt de curriculumscan. We inventariseren de middelen, analyseren het curriculum en de methodes, voeren drie gesprekken op school en vertalen de kerndoelen naar de praktijk van je school. In het voortgezet onderwijs praten we daarvoor met de afdelingsleiders. Je ontvangt een adviesrapport op maat dat laat zien waar je staat.
Bronnen
[1] SLO (2024). Vergelijking nieuwe categorisering van vaardigheden met 21e-eeuwse vaardigheden. slo.nl
[2] SLO (24 februari 2025). Clusters van vaardigheden in het landelijk curriculum. slo.nl
[3] SLO (juli 2025). Definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid, inclusief toelichtingsdocument. slo.nl
[4] SLO (6 januari 2026). Van vier naar drie domeinen. slo.nl
[5] Rijksoverheid (2026). Digitale geletterdheid op school. rijksoverheid.nl
[6] Expertisepunt digitale geletterdheid (2026). Internationaal peilingsonderzoek digitale geletterdheid (ICILS 2023). expertisepuntdigitalegeletterdheid.nl
[7] VO-raad (2 september 2026). 53 nieuwe examenprogramma’s voor bovenbouw vo definitief. vo-raad.nl
